Perimenopauze en overgangsklachten: "Ik herken mezelf niet meer"

Bij mij komen vooral vrouwen tussen de 40 en 60 jaar, en soms al iets eerder, wanneer hun cyclus verandert of ze klachten krijgen die ze niet goed kunnen plaatsen. Veel van hen hebben jarenlang goed gefunctioneerd met hun vertrouwde voeding, beweging en leefstijl, en merken ineens dat dat niet meer hetzelfde effect heeft.

Wat is het verschil tussen overgang, perimenopauze, menopauze en postmenopauze?

• De overgang: de overkoepelende naam voor de periode waarin je lichaam verandert van de vruchtbare naar de niet-vruchtbare levensfase. Je hormoonhuishouding verandert en je menstruatie stopt uiteindelijk helemaal. Dit kan meerdere jaren duren.
• De perimenopauze: de periode vóór je laatste menstruatie en het eerste jaar daarna. Je hormonen, vooral oestrogeen en progesteron, beginnen sterker te schommelen. Je menstruatie kan onregelmatiger worden en je kunt klachten krijgen zoals opvliegers, slechter slapen, stemmingswisselingen of meer gevoeligheid voor stress. Deze fase kan al rond je veertigste beginnen, soms zelfs eerder.
• De menopauze: geen periode, maar één moment: je allerlaatste menstruatie. Je weet pas achteraf wanneer die was, namelijk wanneer je twaalf maanden achter elkaar niet meer hebt gemenstrueerd.
• De postmenopauze: de levensfase na de menopauze. Je eierstokken maken veel minder oestrogeen en progesteron aan. De grote schommelingen nemen meestal af. Sommige klachten verminderen, andere, zoals vaginale droogheid, kunnen langer aanhouden.

Wat kan er meespelen?

Ik zie zelden één afzonderlijke factor. Meestal gaat het om een combinatie van hormonale veranderingen, voeding, spijsvertering, stress, leefstijl en de manier waarop verschillende orgaansystemen samenwerken.

Hormonale veranderingen. Tijdens de perimenopauze veranderen de productie en onderlinge verhouding van oestrogeen en progesteron. Oestrogeen speelt onder andere een rol bij de temperatuurregulatie, botgezondheid, slijmvliezen en stofwisseling. Daardoor kunnen veranderingen in oestrogeen bijdragen aan opvliegers, vaginale droogheid en veranderingen in de lichaamssamenstelling.

Stress en het zenuwstelsel. Wat ik vaak zie, is dat vrouwen gevoeliger worden voor stress. Daarmee bedoel ik niet alleen de stress die je bewust ervaart door werk, gezin of andere verplichtingen. Ook onvoldoende slaap, een onregelmatig eetpatroon, te weinig herstelmomenten of lichamelijke klachten kunnen extra belasting geven. Wanneer je lichaam veel 'aan' staat, kan het lastiger zijn om tot rust te komen. Dit kan bijdragen aan slaapproblemen, prikkelbaarheid en vermoeidheid. Ook cortisol, een hormoon dat betrokken is bij de stressreactie, speelt hierin een rol.

De spijsvertering en opname van voedingsstoffen. Eiwitten leveren onder andere aminozuren voor de aanmaak van enzymen, bepaalde hormonen en signaalstoffen. Cholesterol is een grondstof voor steroïdhormonen, waaronder oestrogeen en progesteron. Om voedingsstoffen goed te kunnen gebruiken, moeten ze eerst verteerd en opgenomen worden. Daarbij werken de maag, darmen, alvleesklier, galblaas en lever samen.

De lever. De lever verwerkt voedingsstoffen, is betrokken bij de vet- en bloedsuikerhuishouding en speelt een rol bij de omzetting en afbraak van hormonen. Daarom neem ik de leverfunctie vanuit mijn mesologische benadering mee.

Bloedsuikerregulatie. De alvleesklier, lever en verschillende hormonen, waaronder insuline, glucagon en cortisol, werken samen om de bloedsuikerspiegel te reguleren. Grote schommelingen kunnen samengaan met vermoeidheid, sterke trek, prikkelbaarheid en concentratieproblemen. Daarom kijk ik ook naar de samenstelling en verdeling van maaltijden gedurende de dag.

Vitaminen en mineralen. Die zijn nodig voor onder andere de energiehuishouding, spierfunctie, het zenuwstelsel en de botgezondheid. Ik neem de voedingstoestand daarom mee in mijn onderzoek. Wanneer er aanwijzingen zijn voor tekorten, kan aanvullend regulier onderzoek nodig zijn.

De overgang vanuit Ayurveda. Vanuit de Ayurveda wordt deze levensfase gezien als de overgang van de pitta-periode naar de vata-periode. Pitta wordt verbonden met warmte, activiteit en daadkracht, vata met beweging, verandering, droogte en wisselvalligheid. Dit is een aanvullende, traditionele manier van kijken, naast de reguliere fysiologische uitleg.

Welke klachten komen er vaak bij?

• Spijsverteringsklachten, zoals een opgeblazen buik of veranderde stoelgang
• Sterke trek of een wisselende energie gedurende de dag
• Meer behoefte aan zoetigheid
• Hoofdpijn
• Verminderde concentratie
• Een drogere huid of droge slijmvliezen
• Vermoeidheid ondanks voldoende uren in bed
• Meer moeite met herstellen na inspanning
• Een veranderde reactie op voeding, koffie of alcohol

Niet al deze klachten zijn specifiek voor de overgang. Juist daarom vind ik het belangrijk om het totaalbeeld te onderzoeken en niet automatisch alles aan de hormonen toe te schrijven.

Twee misverstanden

Vrouwen denken vaak dat ze nu eenmaal moeten accepteren dat ze zich minder goed voelen. De overgang is een natuurlijke levensfase, maar dat betekent niet dat je niets kunt doen wanneer je klachten ervaart.

Een ander misverstand is dat je bij gewichtstoename vooral minder moet eten en meer moet sporten. In mijn praktijk zie ik regelmatig vrouwen die al heel weinig eten en ontzettend hun best doen, maar zich daardoor niet beter voelen. Soms begint verbetering niet bij nóg meer discipline, maar bij beter begrijpen wat je lichaam in deze levensfase nodig heeft.

• Opvliegers en nachtelijk zweten
• Veranderingen in de menstruatiecyclus, zoals langere of kortere cycli, hevigere of juist lichtere menstruaties
• Vaginale droogheid of ongemak
• Moeilijk inslapen of regelmatig wakker worden
• Meer stress ervaren en moeite hebben om te ontspannen
• Sneller geïrriteerd raken of plotseling uit je slof schieten
• Stemmingswisselingen, somberheid of emotioneler reageren
• Vermoeidheid en minder energie gedurende de dag
• Gewichtstoename, vooral rondom de buik en taille
• Stijve of pijnlijke gewrichten, bijvoorbeeld bij het opstaan of traplopen
• Concentratieproblemen en minder helder kunnen denken
• Een veranderde behoefte aan beweging, rust en herstel

De uitspraak die ik misschien wel het vaakst hoor, is: "Ik herken mezelf niet meer." Niet iedere vrouw krijgt klachten, en ook niet iedere klacht tussen je veertigste en zestigste hoeft door de overgang te komen.

Ik kijk naar het lichaam als geheel, omdat de hormoonhuishouding niet op zichzelf staat. Tijdens de overgang verandert de hormonale balans. Dat is een natuurlijk proces, maar hoe je lichaam daarmee omgaat, hangt samen met veel meer factoren.

Voor de aanmaak van hormonen heeft het lichaam bouwstoffen nodig uit voeding, die goed verteerd, opgenomen en verwerkt moeten worden. Daarom onderzoek ik hoe de darmen, alvleesklier, galblaas en lever samenwerken. Ook het zenuwstelsel krijgt veel aandacht, omdat ik bij vrouwen in de overgang vaak zie dat ze moeite hebben om weer tot rust te komen.

Wat mijn aanpak kenmerkt, is dat ik niet één standaard voedingsadvies geef. Wat bij de ene vrouw goed werkt, kan bij een andere vrouw juist klachten geven. Dat geldt voor voeding, beweging, rustmomenten en eventuele aanvullende ondersteuning. Wat je jarenlang gewend was, hoeft nu niet meer het beste bij je te passen.

Wat gebeurt er tijdens een consult?

Voorafgaand vul je een uitgebreide vragenlijst in over je klachten, medische voorgeschiedenis, voeding en leefstijl. Tijdens het consult bespreken we die en kijken we naar het ontstaan van je klachten, je menstruatiecyclus, slaap, energie, voeding en stress.

Daarna voel ik aan je pols en bekijk ik je tong. Binnen de Ayurveda en Traditionele Chinese Geneeskunde worden deze observaties gebruikt om het functioneren van verschillende systemen te interpreteren. Daarnaast meet ik met Electro Fysiologische Diagnostiek (EFD) specifieke acupunctuurpunten op de handen en voeten. Binnen de mesologie worden deze metingen gebruikt als aanvullende informatie over het functioneren van orgaansystemen. Deze methode levert geen reguliere medische diagnose of bewezen meting van orgaanfunctie of hormoonwaarden op.

Op basis daarvan stel ik een persoonlijk voedings- en leefstijladvies op. Na het eerste consult weet je welke voedingsaanpassingen ik voor jou adviseer, welke mogelijke triggers we verder willen onderzoeken en hoe je je lichaam in deze fase kunt ondersteunen. Vind ik aanvullende kruiden of supplementen passend, dan bespreek ik welke en hoe je ze gebruikt, en houd ik rekening met je gezondheid, eventuele medicatie en de veiligheid van de middelen.

Houd je cyclus en klachten bij. Noteer wanneer je menstrueert, hoe lang je cyclus duurt, hoe je slaapt, wanneer je opvliegers ervaart en hoe je stemming en energie zijn. Het kan ook waardevol zijn om tijdelijk een voedingsdagboek bij te houden: wat je eet en drinkt, wanneer, en hoe je je daarna voelt. Ik zie regelmatig dat vrouwen meer opvliegers ervaren na sterk gekruid eten, hete pepers, alcohol of bepaalde warme dranken.

Wat je veilig kunt proberen. Heb je veel opvliegers, eet dan tijdelijk minder sterk gekruid en pittig, en kijk of je verschil merkt. Kies eens voor muntthee of een andere drank die je prettig vindt. En minder alcohol, het liefste helemaal mee stoppen.

Wat ik afraad. Volg niet op eigen initiatief steeds strengere diëten wanneer je aankomt: je loopt het risico onvoldoende energie en voedingsstoffen binnen te krijgen, en komt in een vicieuze cirkel terecht. Schrap ook niet zomaar allerlei voedingsmiddelen langdurig en combineer niet meerdere kruiden en supplementen zonder te weten of dat bij je past.

Maak een afspraak met je huisarts bij:

• bloedverlies uit je vagina terwijl je al langer dan een jaar niet meer ongesteld bent
• heftig ongesteld zijn; soms is er een andere oorzaak, zoals een vleesboom
• overgangsklachten terwijl je jonger bent dan 40 jaar
• veel last van opvliegers of andere overgangsklachten

Je huisarts kan ook met je bespreken welke reguliere behandelingen er zijn, zoals hormoontherapie tegen opvliegers.